Πέμπτη, 25 Φεβρουαρίου 2016

Λίβανος. Μια χώρα που έγινε χώρος.



25.2.2106

Λίβανος. Η χώρα των Φοινίκων. Μία χώρα αρκετά μικρή σε έκταση εδάφους αλλά όχι και σε ένταση διαμαχών και συγκρούσεων. Συγκρούσεων που ξεκίνησαν όπως πάντα λόγω παιγνίων εξουσίας, με όχημα σε αρκετές περιπτώσεις τη θρησκεία, και δε σταμάτησαν ουσιαστικά ποτέ. Θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως σημείο έναρξης αυτής της γραμμής αίματος τα επεισόδια της 4ης Οικουμενικής Συνόδου και του Σχίσματος, με τους πολέμους να συνεχίζονται με τον ερχομό των μουσουλμάνων αράβων, την έναρξη των Σταυροφοριών, των διωγμών από τους Μαμελούκους και τους Οθωμανούς. 
 



Οι αρχικοί παράγοντες δημιουργίας της «πυριτιδαποθήκης της Αν. Μεσογείου»


Όλα τα επεισόδια που προαναφέρθηκαν λίγο ή πολύ αναζήτησαν ηθική δικαίωση στη θρησκεία. Οι διαφορετικοί παράγοντες που προκάλεσαν αυτές τις εξελίξεις διαθέτουν ιδιαίτερη σημασία, αφού είναι υπεύθυνοι για τη διαμόρφωση του αρχικού μωσαϊκού του σημερινού Λιβάνου.


1.         Χριστιανικός παράγοντας: Το Σχίσμα δημιούργησε ένα ισχυρότατο δίπολο στον χριστιανικό κόσμο το οποίο απαίτησε την κατηγοριοποίηση κάθε χριστιανού σε ένα δόγμα. Στην περίπτωση του Λιβάνου η πλειοψηφία των χριστιανών έως και σήμερα είναι το τάγμα των μαρονιτών, που έχει ενταχθεί στο ρωμαιοκαθολικό δόγμα. Τούτο έχει μεγάλη σημασία, όπως θα δούμε στη συνέχεια, αφού η δύναμη των μαρονιτών καθόριζε τις εξελίξεις στην περιοχή και τις διεθνείς συμμαχίες.


2.         Μουσουλμανικός παράγοντας: Με τον ερχομό των Αράβων άρα και του Iσλάμ στο Λίβανο τον 6ο αι. μ.Χ. εμφυτεύθηκαν οι πρώτοι σπόροι για την ανάπτυξη τεράστιων αντιπαραθέσεων και διαμαχών. Η περιοχή από εκείνη την εποχή ήταν ουσιαστικά υπό μουσουλμανικό έλεγχο και γι’ αυτό και αρκετές φορές το χριστιανικό στοιχείο εκδιώχτηκε βίαια, αναπτύσσοντας φυσικά και το ανάλογο πλαίσιο διμερών σχέσεων ανάμεσα στις δύο κοινωνίες.


3.         Δρούζικος παράγοντας: Οι Δρούζοι στο Λίβανο αποτελούν μία ξεχωριστή κατηγορία μουσουλμανικού παράγοντα. Σχηματίστηκαν ως σέκτα τον 11ο αι. μ.Χ. και αμφισβητούν αρκετούς από τους πέντε (5) πυλώνες του Ισλάμ. Ως εκ τούτου, αν και ο υπόλοιπος κόσμος τους αντιμετωπίζει ως μουσουλμάνους οι μουσουλμάνοι τους αντιμετωπίζουν ως αλλόθρησκους. Η απομόνωση αυτή και ο εξαιρετικά μικρός αριθμός τους, ανέπτυξε την ανάλογη επιθετική συμπεριφορά. Αν και μόλις 2.5 εκατομμύρια περίπου σε όλο τον κόσμο, οι Δρούζοι στο Λίβανο αποτελούν σήμερα το 5% του πληθυσμού και τη δεύτερη μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα της σέκτας τους. Αν και φαινομενικά μικρό σαν ποσοστό, η οργάνωση που επιδεικνύουν και η ανάπτυξη ισχυρών δεσμών εντός των ορίων της σέκτας, τους αναγάγει σε ρόλο ρυθμιστή για την περιοχή.


4.         Ιταλικός και Γαλλικός παράγοντας: Αναφέρονται στο ίδιο σημείο ως παράγοντες, διότι επηρεάζουν τη χώρα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Αρχικά το κοινό δόγμα Μαρονιτών και γαλλο-ιταλών οδήγησε στην ανάπτυξη καλών σχέσεων από εποχής Σταυροφοριών, λόγος για τον οποίο εγκαταστάθηκε στο Λίβανο και μεγάλο μέρος των δυτικών δυνάμεων εκείνη την εποχή. Η αντιπαράθεση της Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας θωράκιζε ακόμα περισσότερο αυτή τη συμμαχία. Με την κατάληψη της περιοχής από τους Οθωμανούς, οι Μαρωνίτες στηρίχτηκαν στο ελεύθερο εμπόριο με τους Ενετούς διατηρώντας περεταίρω αναλλοίωτη στο χρόνο αυτή τη συμμαχία, με αποκορύφωμα το εμπόριο μεταξιού και τις βιοτεχνίες επεξεργασίας του, που ανέπτυξαν οι ίδιοι οι Μαρωνίτες. Το μετάξι ήταν ο πρωταρχικός λόγος που επικεντρώθηκαν τόσο πολύ οι Γάλλοι στο Λίβανο, αφού η τεράστια πλειοψηφία του κατέληγε στη Μασσαλία.


5.         Βρετανικός παράγοντας: Οι Άγγλοι ήταν παραδοσιακοί αντίπαλοι των Γάλλων και ως εκ τούτου επιθυμούσαν την υπονόμευση κάθε συμμαχίας και συμφωνίας που απέφερε δύναμη στη Γαλλία. Όπως ήταν φυσιολογικό οι Άγγλοι στήριξαν τους, αντίθετους προς τους καθολικούς Μαρωνίτες, Δρούζους οι οποίοι ένοιωθαν παραγκωνισμένοι, τόσο λόγω της μαρονίτικης αποκλειστικότητας στο εμπόριο μεταξιού και της οικονομικής ανάπτυξης της χριστιανικής κοινότητας, όσο και λόγω της πολιτικής περιθωριοποίησης τους.


Πέθανε ο (Οθωμανός) βασιλιάς! Ζήτω ο (Γάλλος) βασιλιάς!


Η ενίσχυση αυτών των εθνοτικών και θρησκευτικών διαφορών γέννησε μία πιο βαθιά και αιματηρή γραμμή μεταξύ των δύο κοινοτήτων, η οποία συνεχίζεται μέχρι και τις ημέρες μας και ξεκίνησε με τη Σφαγή του 1860 και την εξέγερση των Δρούζων.


Με τη λήξη του Α’ΠΠ και την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που σε μεγάλο βαθμό οφειλόταν στην Αραβική Επανάσταση που είχαν προωθήσει Άγγλοι και Γάλλοι (πλέον σύμμαχοι εναντίον των Γερμανών), ο Λίβανος βρέθηκε απελευθερωμένος από τον τουρκικό ζυγό. Ωστόσο, η ανάγκη περιορισμού της Τουρκίας, όσο και ο αυτόκλητος ρόλος του σωτήρα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις οδήγησε στην απόδοση αρμοστειών από  την Κοινότητα των Εθνών, που σε μεγάλο βαθμό ελεγχόταν από τους ίδιους. Η Γαλλία, λόγω του υψηλού ενδιαφέροντος που διέθετε όλα αυτά τα χρόνια για την περιοχή και της διαχρονικής σύσφιγξης σχέσεων, επιθύμησε την αρμοστεία Συρίας και Λιβάνου, η οποία της αποδόθηκε το 1921. Το Παρίσι προέβη σε δύο σημαντικές, για τη συνέχεια, αποφάσεις:


1.         Τη μετατόπιση των συνόρων των επαρχιών Λιβάνου και Συρίας ανατολικότερα, με αποτέλεσμα το διπλασιασμό των περιοχών ελέγχου της Βυρηττού, αλλά και την τεράστια δημογραφική αλλαγή στον πληθυσμό με οχταπλασιασμό των σουνιτών και τετραπλασιασμό των σιιτών.

2.         Τη διακήρυξη Συντάγματος, το 1926, της προεδρευομένης δημοκρατίας του Λιβάνου, υπό τις αρχές του κονφεσιοναλισμού.


Ο κονφεσιοναλισμός, στην πολιτική, είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης το οποίο στηρίζεται στην de jure ανάμειξη πολιτικής και θρησκείας. Ορίζει και κατανέμει αμετάκλητα την ποσόστωση της συνταγματικής εξουσίας, μεταξύ των διαφόρων δογμάτων και θρησκειών, όπως επίσης και τους πολιτειακούς ρόλους που θα καταλαμβάνουν οι εγχώριες κοινότητες, όπως αυτές διαχωρίζονται από την πίστη τους. Στην περίπτωση του Λιβάνου, οι Γάλλοι φρόντισαν να δώσουν την πλειοψηφία των προβλεπομένων εδρών του Κοινοβουλίου στους Χριστιανούς, όλων των δογμάτων, με αναλογία 6:5 σε σχέση με τους Μουσουλμάνους. Αυτό σήμαινε πως οι χριστιανοί μπορούσαν να εκλέξουν τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας (σ.σ. εκλέγεται από τη Βουλή όχι απευθείας από το λαό), ο οποίος διαθέτει σημαντικές εξουσίες και με τη σειρά του επιλέγει τον πρωθυπουργό της χώρας, τον οποίο εγκρίνει η βουλή με ψήφο εμπιστοσύνης. Από το 1937 είθισται το αξίωμα αυτό να το καταλαμβάνει σουνίτης μουσουλμάνος ενώ το τρίτο τη τάξει αξίωμα, του προέδρου του κοινοβουλίου,  καταλαμβάνεται από τους σιίτες.


Πέθανε ο (Γάλλος) βασιλιάς! Ζήτω ο (Άγγλος) βασιλιάς!


Στα πρώτα χρόνια η κατάσταση για το λιβανέζικο κράτος διαμορφώνεται από:


1.         την πλήρη υποτέλεια της χώρας στην Ύπατη Αρμοστεία της Γαλλίας, η οποία όριζε τον Μαρωνίτη Πρόεδρο της αρεσκείας της και τον άλλαζε κατά το δοκούν, καταπατώντας ακόμα και το Σύνταγμα που η ίδια είχε συντάξει. 


2.         τη μη αναγνώριση της χώρας από τη Συρία, λόγω των εδαφικών απαιτήσεων της τελευταίας για επαναφορά των συνόρων των δύο χωρών στην αρχική τους θέση.


3.         την έντονη δυσαρέσκεια των μουσουλμάνων της χώρας, οι οποίοι επιθυμούσαν να προσαρτηθούν τα εδάφη τους από τη μουσουλμανική Συρία, για την οποία πίστευαν ότι η ανεξαρτησία θα ερχόταν ταχύτερα.


4.         τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, με την άνοδο της Γερμανίας και την έναρξη του Β’ ΠΠ, ιδίως δε με την κατάληψη της Γαλλίας και την ανάδειξη φιλοναζιστικής κυβέρνησης η οποία διέθετε πλέον και την Ύπατη Αρμοστεία του Λιβάνου.


Προκειμένου να αφαιρεθεί η Αρμοστεία από τα χέρια των δυνάμεων Vichy, οι Βρετανοί πίεσαν τον Στρατηγό Charles de Gaulle να αναγνωρίσει την ανεξαρτησία του Λιβάνου, κάτι που ο ίδιος προσπαθούσε με κάθε τρόπο να αποφύγει. Η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του Λιβάνου αναγνωρίστηκε άμεσα από τη Μ. Βρετανία, η οποία πλέον αναδεικνύετο σε σημαντική σφαίρα επιρροής. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι, ήταν η πρώτη φορά που την προεδρία της χώρας δεν αναλάμβανε Μαρωνίτης χριστιανός, αλλά προτεστάντης (Ayoub Tabet) και εν συνεχεία ορθόδοξος χριστιανός (Petro Trad), οι οποίοι προέρχονταν από το «Κίνημα Μεταρρύθμισης της Βυρηττού», του αγγλόφιλου Salim Ali Salam. Κρατείστε αυτό το όνομα για τη συνέχεια, θα μας χρειαστεί...


Η περίοδος αυτή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως το μεταβατικό στάδιο μεταξύ της σφαίρας επιρροής της Γαλλίας και της αντίστοιχης της Αγγλίας, χωρίς όμως ουδέποτε να χαθούν τα γαλλικά ερείσματα, από τη στιγμή, που μεγάλες, σε ισχύ, οικογένειες των Μαρωνιτών εξακολουθούσαν να διαθέτουν καλές σχέσεις με το Παρίσι.


Η επίσημη έναρξη της αγγλικής εποχής στο Λίβανο και κατ’ επέκταση και του αμερικάνικου κύκλου επιρροής, ήταν η εκλογή του εθνικιστή Μαρωνίτη Bechara El Khoury, ο οποίος διαχρονικά αντιδρούσε στην γαλλική αρμοστεία. Επιχείρησε τόσο την εξομάλυνση των εσωτερικών αντιπαραθέσεων μέσω συνταγματικής αναθεώρησης όσο και την προώθηση επίσημων αραβικών θέσεων για την αναδιαμόρφωση της ταυτότητας του Λιβάνου, σε μία αραβική, αλλά ουδέτερη χώρα, ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ανατολή. Το τελευταίο, θεωρείτο απαραίτητο βήμα για την αναγνώριση του Λιβάνου από τη Συρία και την απόσυρση αυτής από κάθε είδους εδαφικές απαιτήσεις. Οι Ελεύθεροι Γάλλοι (σ.σ. ακόμα η Γαλλία βρίσκεται επισήμως στα χέρια της κυβέρνησης Vichy) συνέλαβαν την κυβέρνηση του El Khoury, σε μία προσπάθεια διατήρησης του status quo, αλλά οι εγχώριες και βρετανικές αντιδράσεις υποχρέωσαν τους Γάλλους στην αποδοχή της διπλωματικής τους ήττας και της απόσυρσής τους από τα δρώμενα του Λιβάνου.


Λίβανος: Μία χώρα ως ξέφραγο αμπέλι


Ο Λίβανος είχε πετύχει την απομάκρυνση κάθε ενδεχόμενου διχοτόμησης της χώρας από τη Συρία. Απολάμβανε την ανεξαρτησία του από το γαλλικό παράγοντα ο οποίος αντιμετώπιζε την χώρα πιο αποικιοκρατικά, από ότι άλλες δυνάμεις. Ωστόσο, οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες ήταν βαθιές και η έλλειψη συνοχής ενισχυόταν από:


1.         Τις προσωπικές φιλοδοξίες των αγγλόφιλων Προέδρων του Λιβάνου και τις αυθαιρεσίες αυτών, με πρόσχημα την «απαραίτητη» συνταγματική αναθεώρηση.


2.         Τις νοθείες στις βουλευτικές εκλογές, για τη διαμόρφωση ενός αρεστού κοινοβουλίου.


3.         Την εμπλοκή της Μ. Βρετανίας στα δρώμενα της χώρας.


4.         Τον αραβο-ισραηλινό πόλεμο του 1948 και τις νέες γεωπολιτικές εξελίξεις.


5.         Το μεγάλο κύμα Παλαιστίνιων μεταναστών (100.000), το οποίο ενίσχυσε τις μουσουλμανικές νότιες περιοχές του Λιβάνου και ιδίως τους Δρούζους.


6.         Την άνοδο εξτρεμιστικών φιλοσυριακών οργανώσεων που αποτελούσαν προπύργια της Δαμασκού στη χώρα.


Οι νεότεροι παράγοντες δημιουργίας της «πυριτιδαποθήκης της Αν. Μεσογείου»


Σε αυτή τη νέα εποχή προστίθενται, στους ήδη έξι προαναφερθέντες παράγοντες επιρροής, έτι νεότεροι και ίσως ισχυρότεροι παράγοντες:


7.                  Σοβιετικός και αμερικανικός παράγοντας: Η λήξη του Β΄ΠΠ άφησε στην παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα δύο ισχυρούς παίχτες. ΕΣΣΔ και ΗΠΑ μετέφεραν το σιδηρούν παραπέτασμα παντού στην υφήλιο και επομένως δε θα μπορούσε να λείψει και η Μ. Ανατολή από το γεωπολιτικό «bras de fer» των δύο δυνάμεων. Η έχθρα των Αράβων προς τη Δύση διευκόλυνε την είσοδο των αθεϊστών κομμουνιστών της ΕΣΣΔ στο χώρο τους και τον εναγκαλισμό αυτών, μέσω της ενεργούς και ποικιλόμορφης υποστήριξης της ριζοσπαστικοποίησης του μουσουλμανικού κόσμου.


8.                  Αραβικός παράγοντας: Ο εν λόγω παράγοντας επηρέαζε κατά πολύ τα εσωτερικά δρώμενα της χώρας μέσω των μουσουλμανικών πληθυσμών, λόγω της προβολής της κοινής θρησκευτικής κοιτίδας. Οι θεωρίες του παναραβισμού, μπααθισμού, νασσερισμού, μεταξύ και άλλων παρόμοιων θεωριών γνώρισαν μεγάλη απήχηση, με την ανεξαρτητοποίηση της αραβικής χερσονήσου. Η είσοδος τους Ισραήλ στη Μ. Ανατολή, με την υποστήριξη των αλλόθρησκων (χριστιανών) δυτικών, συνάσπισε έτι περισσότερο τον αραβικό κόσμο, που στηρίχτηκε στις κοινές θρησκευτικές του καταβολές και στην υποστήριξη μίας νέας τζιχάντ. 


9.                  Παλαιστινιακός και ισραηλινός παράγοντας: Η αποδοχή των Παλαιστίνιων μεταναστών και η ένταξη αυτών μέσα στην λιβανέζικη κοινωνία υπήρξε μία δεύτερη δημογραφική αλλοίωση (μετά την μετατόπιση των συνόρων Λιβάνου – Συρίας), κυρίως δε, λόγω του κονφεσσιονισμού, που πλέον διέθετε παγιωμένες ποσοστώσεις εξουσίας και οι οποίες δεν ανταποκρίνονταν στην δημογραφική πραγματικότητα του λιβανέζικου σεκταρισμού. Σαν να μην έφτανε αυτό, οι Παλαιστίνιοι διέθεταν παραστρατιωτική οργάνωση, αρκετά ισχυρή (δεδομένου και του πληθυσμού τους) και αύξαναν τις εντάσεις μεταξύ Λιβάνου – Ισραήλ, μέσω της εξαπόλυσης επιθέσεων ανταρτοπόλεμου από τα εδάφη της Βυρηττού.


10.                  Συριακός παράγοντας: Η Συρία, παρά την αρχική της υπαναχώρηση στις εδαφικές διεκδικήσεις από το Λίβανο, προσδοκούσε πάντα τη δορυφοροποίηση αυτού και τη δημιουργία ενός δικού της προτεκτοράτου. Δεν είναι λίγες οι φορές που η Συρία επενέβη στα πολιτικά δρώμενα, ακόμα και με δολοφονίες από εξτρεμιστικές οργανώσεις που ήλεγχε ή μέσω ποικιλόμορφης στήριξης της πολιτικής της ηγεσίας προς τις αντιμαχόμενες πλευρές του Λιβάνου.


Με τόσες σφαίρες επιρροής, εντός της χώρας, οι οποίες μάλιστα άλλαζαν πολύ εύκολα στρατόπεδα συμμαχιών, ήταν φυσιολογικό πως η χώρα θα θύμιζε περισσότερο ένα πεδίο διαμάχης επιπέδου συνοικιακής αλάνας.


Ο Εθνικός Διχασμός


Η έλλειψη εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και η αύξηση της πόλωσης, μέσω εξτρεμιστικών ακροδεξιών και εθνικιστικών οργανώσεων και αριστερών μουσουλμανικών και παναραβικών ριζοσπαστικοποιημένων οργανώσεων οδηγούσε στον εθνικό διχασμό. Αν και όλες αυτές είναι γνωστές και πολυειπωμένες έννοιες, στην περίπτωση του Λιβάνου, που διαθέτει ένα πολιτειακό σύστημα κονφεσσιονισμού, η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς σημαίνει αυτόματα, έλλειψη εμπιστοσύνης και μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων. Η παλαιστινιακή κατάληψη της νότιας επικράτειας ενίσχυε περιπλέον την έλλειψη ασφάλειας, το διχασμό, την όξυνση των διακοινοτικών σχέσεων και την επιβάρυνση του προϋπολογισμού της χώρας. Η πολιτική εισβολή του καπιταλισμού και του κομμουνισμού, σε αυτή τη διχόνοια, αποτελούσε καταλύτη εκρηκτικών καταστάσεων, ιδιαίτερα όταν ΗΠΑ και ΕΣΣΔ ακολούθησαν μία πιο σκληρή πολιτική στα παγκόσμια δρώμενα, μέσω των δογμάτων  Eisenhower και Khrushchev.


Η πρώτη προειδοποίηση είχε σημειωθεί το 1952, με την εξέγερση εναντίον του Bechara El Khoury. Η ρήξη του 1958 μέσω της εξέγερσης των Σουνιτών ήταν ένα αναμενόμενο αποτέλεσμα σε αυτό το γεωθρησκευτικό περιβάλλον, ιδιαίτερα λόγω της ταυτόχρονης σχεδόν έγερσης σημαντικών διπλωματικών θεμάτων, που ως σύνολο ήταν πολύ δύσκολο να τα διαχειριστεί, η αναιμική και αποτελούμενη από ιδιοτελείς διαχειριστές, λιβανέζικη κυβέρνηση. Τέτοια θέματα ήταν η κρίση του Σουέζ, το Σύμφωνο της Βαγδάτης και η δημιουργία της Ενωμένης Αραβικής Δημοκρατίας. 


Το διάστημα από την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους του Λιβάνου μέχρι την επανάσταση του 1958, έδειξε τα εθνικά αδιέξοδα συνύπαρξης των αλλόθρησκων κοινοτήτων και τα οποία ξεπεράστηκαν, πρόσκαιρα, μόνο με την παρέμβαση των ΗΠΑ, επειδή αυτό ήταν προς όφελός τους. Η επιλογή, της Ουάσιγκτον, για πρόεδρο της χώρας του Στρατηγού Fuad Chehab, παρά τα όσα προέβλεπε το Σύνταγμα, αποσκοπούσε στην ανάπτυξη μίας νέας εποχής επίλυσης των διαφορών των κύριων αντιτιθέμενων πλευρών.


Λίβανος: Μία χώρα ως ξέφραγο αμπέλι Νο2 (Ο Φεουδαρχισμός)


Φυσικά δε σημαίνει τούτο ότι, έτεροι γεωπολιτικοί παίχτες δεν προσπαθούσαν να βρουν αφορμές για την απόκτηση του ελέγχου της χώρας, όπως φάνηκε και στο αποτυχημένο πραξικόπημα του 1961 που οργανώθηκε με την υποστήριξη της Συρίας. Τέτοια κρούσματα έδειχναν ότι η διχόνοια παρέμενε στο Λίβανο σε λανθάνουσα μορφή και θα χρειαζόταν χρόνος, για να επουλωθούν οι πληγές μίας τόσο χρόνιας αντιπαράθεσης. Το γεγονός πως το πολιτικό ήθος του Chehab δεν του επέτρεψε να διατηρηθεί, περεταίρω των προβλεπομένων, στην εξουσία, παρά τις προτροπές των πολιτικών κομμάτων, στέρησε τις όποιες ελπίδες διαχείρισης του βαθύτατα πολωμένου τοπίου, ανεξαρτήτως των θετικών βημάτων που είχαν γίνει σε αυτή την εξαετία. Η μείωση των εξουσιών συγκεκριμένων φατριών, οικογενειών και τοπικών αρχόντων είχε αναπτύξει αρκετές δυσαρέσκειες και η αλλαγή πολιτικών προσώπων στην εξουσία, άφηνε αρκετά ανοιχτή την κερκόπορτα της, εκ νέου, ανάληψης ρόλου επιρροής από τις παραδοσιακές φατρίες, οι οποίες δραστηριοποιούνται έως και σήμερα.


Ιορδάνης: Το ζήτημα του «μπρος γκρεμός (Ισραήλ) και πίσω ρέμα (Αραβία)»


Σε όσα προαναφέρθηκαν θα πρέπει να προστεθεί και το μεγάλο γεωπολιτικό ζήτημα του Ιορδάνη ποταμού, που αποτελεί πηγή έριδας μεταξύ των αραβικών και του ισραηλινού κράτους, που οδήγησε και στον περίφημο πόλεμο των έξι ημερών. Ο Λίβανος διαθέτει μέρος των πηγών του ποταμού και αυτό εγείρει μεγάλα διπλωματικά ζητήματα ως προς τη θέση υποστήριξης, που η χώρα πρέπει να πάρει. Ο πόλεμος των έξι ημερών ήταν μία συνέχεια στα ισραηλινοαραβικά δρώμενα του 1948 και 1956. Θα πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι, όποτε το Ισραήλ και τα αραβικά κράτη εκδήλωναν τις αντιπαραθέσεις τους σε τόσο ακραίο βαθμό, οι περιφερειακές εντάσεις μεταφέρονταν και στο εσωτερικό του Λιβάνου


Η οικονομική κρίση στο Λίβανο


Η αλήθεια είναι ότι τα διπλωματικά και εσωτερικά προβλήματα του Λιβάνου θα μπορούσαν να ξεπεραστούν μέσω της οικονομικής ανάπτυξης. Ήδη το τραπεζικό σύστημα είχε οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε ο Λίβανος να θεωρείται «η Ελβετία της Μ. Ανατολής». Ωστόσο η οικονομική διπλωματία του Λιβάνου τορπιλίστηκε από δύο παράγοντες: Τα εγχώρια οικονομικά συμφέροντα και τις ΗΠΑ.


Η εσκεμμένη χρεοκοπία της Intra Bank, με την ανοχή του κράτους, λόγω μικροπολιτικών σκοπιμοτήτων, παιγνίων εξουσίας στο εσωτερικό της χώρας και ακροδεξιών πεποιθήσεων (σημειώνεται ότι ιδρυτής της, ήταν Παλαιστίνιος χριστιανικού θρησκεύματος), καθώς και λόγω ισχυρών παρεμβάσεων των ΗΠΑ, για την αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος και της χρηματοδότησης τρομοκρατικών οργανώσεων, όπως η PLO, δημιούργησε δυσεπίλυτα προβλήματα εμπιστοσύνης προς το τραπεζικό σύστημα της χώρας, τόσο σε funds του εξωτερικού, όσο και σε εγχώρια κεφάλαια που εξήχθησαν σε Νέα Υόρκη, Λονδίνο και Ζυρίχη. Η οικονομική ύφεση που ακολούθησε για τη χώρα ενίσχυσε την ακραία συμπεριφορά των λιβανέζικων κοινοτήτων και τον έλεγχο των απλών πολιτών από τους τοπικούς άρχοντες.


Τα αποτελέσματα φάνηκαν και στην αδυναμία καταπολέμησης της PLO αμέσως μετά την πτώση της Intra. Οι επιχειρήσεις του λιβανέζικου στρατού απέτυχαν με αποτέλεσμα την υπογραφή της Συμφωνίας του Καΐρου το 1969 και την αποδοχή εγκατάστασης των Παλαιστινίων στη νότια επικράτεια ή αλλιώς της απώλειας της εδαφικής ακεραιότητας του Λιβάνου, προς όφελος της PLO


Λίβανος: Μία χώρα ως ξέφραγο αμπέλι Νο3 (Η Μαφία)


Η άνοδος στο Προεδρικό αξίωμα, το 1970, του Suleiman Frangieh, ήταν ενδεικτική του επιπέδου της πτώσης της πολιτικής ηθικής της χώρας. Μαζί με τον Frangieh είχε ανέλθει και η δύναμη των παρακρατικών και παραστρατιωτικών οργανώσεων που ελέγχονταν από οικογένειες, στο ίδιο πλαίσιο λειτουργίας με αυτό των οικογενειών της Μαφίας. Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν, η στρατιωτική δύναμη των εν λόγω οργανώσεων θα είναι μεγαλύτερη από την ισχύ του εθνικού στρατού του Λιβάνου! Εν τω μεταξύ, η προστασία που είχε απολαύσει ο Frangieh στη Συρία κατά τη δίωξή του μετά την «Σφαγή της Miziara» είχε δημιουργήσει ισχυρούς δεσμούς με τους Hafez και Rifaat Assad, που είχε γνωρίσει τότε, ως αξιωματικούς. Η φιλοσυριακή πολιτική, που ακολουθήθηκε, ήταν λίγο έως πολύ αναμενόμενη, αλλά σίγουρα ενόχλησε τη Δύση, κυρίως δε, λόγω των σχέσεων του Frangieh με το οργανωμένο έγκλημα και τη Μαφία.


Λίβανος: Το Far West της Middle East


Ο εμφύλιος του 1975 δεν ήταν μία σύρραξη συνηθισμένης μορφής, με έναν επίσημο στρατό να καταπολεμά μία στρατιωτικά οργανωμένη ομάδα. Αντιθέτως θα μπορούσε να συγκριθεί περισσότερο με συμμοριτοπόλεμο, οικογενειών του οργανωμένου εγκλήματος, που ωστόσο ήταν εξοπλισμένες με βαρύ στρατιωτικό εξοπλισμό, ακόμα και άρματα μάχης. Το 1976 ο Frangieh κάλεσε τις φίλιες προς αυτόν συριακές δυνάμεις για να τον στηρίξουν να αντιμετωπίσει τους μουσουλμάνους του Λιβάνου. Αυτή η κίνηση χάραξε τόσο βαθύ χάσμα μεταξύ των δύο κοινοτήτων ώστε οι μουσουλμάνοι του Λιβάνου να μποϊκοτάρουν κάθε δημοκρατική διαδικασία, έως και το 1992. Την ίδια στιγμή οι ενέργειες των ανεξέλεγκτων Παλαιστινίων είχαν ως συνέπειες δύο αεροπορικές επιδρομές των Ισραηλινών το 1978 και 1982. Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν εν πολλοίς στο σημερινό πιο ενοποιημένο πολιτικό σκηνικό, μέσω ευρύτερων συνασπισμών των πολιτικών δυνάμεων, οι οποίες όμως διατηρούν φανατικά την προσκόλλησή τους στους κανόνες της οικογενειοκρατίας και της φατρίας.


Η ενοποίηση του κατακερματισμένου σκηνικού λειτούργησε προς συμφέρον των Παλαιστινίων, οι οποίοι διέθεταν την πιο ισχυρή στρατιωτική πτέρυγα εντός του μουσουλμανικού χώρου. Την ίδια στιγμή πολιτικές δολοφονίες όσων εναντιώνονταν στη συριακή παρεμβατικότητα, αλλά και η ενεργή εμπλοκή της Συρίας, με στρατεύματα, πολιτικές σχέσεις με το κυβερνών κόμμα και παρακρατικές οργανώσεις, τις οποίες στήριζε, είχαν μετατρέψει το Λίβανο σε προτεκτοράτο της Δαμασκού. 


Τελικά ο Λίβανος είχε μείνει μία αποδυναμωμένη χώρα με υπονομευμένη την εθνική της κυριαρχία, στο βορρά από τους Σύρους και στο νότο από τους ισραηλινούς, που εν τω μεταξύ είχαν εισβάλει προς εκδίωξη της PLO. Ο στρατός ήταν πλήρως αποδυναμωμένος και περισσότερο εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των πλούσιων τοπικών αρχόντων και οπλαρχηγών. Η κατάσταση θύμιζε περισσότερο ιστορίες της άγριας Δύσης, με το κράτος να αδυνατεί ακόμα και τους φόρους του να συλλέξει, αφού αυτό το είχαν αναλάβει οι οπλαρχηγοί για να συντηρήσουν το στρατό τους. Οι έριδες πλέον είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται και εντός των αντιμαχόμενων πτερύγων, με πολιτικές δολοφονίες μεταξύ των χριστιανικών φατριών και εμφύλιες διαμάχες ανάμεσα στη μουσουλμανική πτέρυγα.


Η HESBOLLAH σε ρόλο «Ύπατου Αρμοστή»


Όλα αυτά οδήγησαν σε μία ύποπτη συμφωνία με τη Συρία, η οποία φαινομενικά ήταν προς συμφέρον του Λιβάνου, λόγω της υποχώρησης των συριακών στρατευμάτων στην επικράτειά τους. Ωστόσο, ο επιλεκτικός αφοπλισμός των παραστρατιωτικών οργανώσεων, πλην της HESBOLLAH, και η συνέχιση της συριακής επιρροής στα εσωτερικά ζητήματα της χώρας, δείχνουν ότι τα συμφωνηθέντα αποτελούσαν μίας πρώτης τάξεως συμφωνία για τη Δαμασκό, αφού και τα έξοδα συντήρησης του στρατού της μείωνε, και εξουδετέρωνε κάθε σοβαρό στρατιωτικό αντίπαλο στο Λίβανο, απουσία αξιόμαχων ενόπλων δυνάμεων και με κάθε αντίπαλη παραστρατιωτική οργάνωση εξουδετερωμένη.  Η δορυφοροιοποίηση του Λιβάνου είχε επέλθει σε πλήρη βαθμό. Η Δαμασκός επέλεγε πλέον την ηγεσία της πολιτειακής εξουσίας, όσο και την ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων, ενώ συνέχιζε να εξασκεί καθεστώς τρομοκρατίας και ελέγχου της πολιτικής ζωής.


Η εύθραυστη φύση αυτής της φαινομενικής ηρεμίας φάνηκε όταν η επίσημη κυβέρνηση προσπάθησε να ελέγξει το δίκτυο διακίνησης και τηλεπικοινωνιών της HESBOLLAH. Οι διαμάχες που ξέσπασαν ήταν τόσο γενικευμένες, χωρίς καμία σαφή συμμαχία μεταξύ των εμπλεκομένων, ώστε πολλοί φοβήθηκαν για έναν νέο εμφύλιο, εάν η επίσημη κυβέρνηση δεν αποδεχόταν τις απαιτήσεις της HESBOLLAH για πλήρη υπαναχώρηση από τα αιτήματά της. Πλέον είχε διαφανεί ποιος κατείχε τον έλεγχο της χώρας. Την ίδια στιγμή ο λιβανέζικος στρατός καταπολέμησε τη σουνιτική εξτρεμιστική οργάνωση Fatah al-Islam, μέλη της οποίας, με τη διάλυση αυτής, κατέφυγαν σε Al–Qaida, Al-Nusra, DAESH και μετέπειτα και στον Ελεύθερο Συριακό Στρατό (FSA). Η HESBOLLAH ήταν πλέον η μόνη εξτρεμιστική φονταμεταλιστική οργάνωση στη χώρα, μετά και τη διάλυση της PLO και αυτό εξασφάλιζε, εν μέρει, μία πρόσκαιρη ηρεμία.


Η επιστροφή των παλιών φίλων...


Από το 2014 ο Λίβανος δε διαθέτει Πρόεδρο, ενώ στη θέση του τελούντος τα χρέη αυτού είναι ο μεταβατικός πρόεδρος TAMMAM SALAM, που ανέλαβε τη θέση ως πρωθυπουργός (όπως προβλέπει το σύνταγμα). Είναι εγγονός του αγγλόφιλου SALIM ALI SALAM (που είχαμε προαναφέρει ότι θα μας απασχολήσει ξανά), από το κόμμα του οποίου είχαν προκύψει οι δύο πρώτοι Πρόεδροι του Ανεξάρτητου Λιβάνου. Ο Tammam έχει κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στην Αγγλία. Χαρακτηρίζεται μετριοπαθής, όπως φαίνεται και από τη διάλυση της παραστρατιωτικής οργάνωσης του πατέρα του, με το τέλος του εμφυλίου. Εμείς θα λέγαμε και ελεγχόμενος...


Το 1992, στις γενικές εκλογές, ο SALAM ήταν υποψήφιος (σημειωτέον ότι ήταν οι πρώτες ελεύθερες εκλογές μετά τον εμφύλιο), αλλά τελικά απέσυρε την υποψηφιότητά του, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την κατοχή λιβανέζικων εδαφών από τη Συρία. Ωστόσο, το μποϋκοτάζ στόχευε στην υποστήριξη των Λιβανέζων χριστιανών στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την ισορροπία των σεχτών της χώρας, επομένως και της πολιτικής ισορροπίας στην περιοχή. Αν και οξύμωρο, ωστόσο, ο SALAM, ως υποψήφιος για την θέση του πρωθυπουργού, έφερε ένα βαρύ πολιτικό όνομα και αποτελούσε καταλύτη για την ανάδειξη του τελικού νικητή. Ο ρόλος του αυτή τη στιγμή θα λέγαμε ότι καλύπτει τις ανάγκες της Αγγλίας (και των ΗΠΑ), λόγω της αντισυριακής του στάσης και της αποδοχής του από τις δύο κοινότητες (χριστιανική και μουσουλμανική), ωστόσο έχει ένα μικρό μειονέκτημα. Είναι μεταβατικός.


Η Σαουδική Αραβία ως νέος παράγοντας


Ο ρόλος που η Σαουδική Αραβία θέλει να παίξει, ως περιφερειακή δύναμη της Μέσης Ανατολής επηρεάζει κατά πολύ τα δρώμενα στο Λίβανο. Ο SALAM μπορεί να εξυπηρετήσει παρασκηνιακά τις επιδιώξεις της Δύσης και του Ριάντ με την αντισυριακή του πολιτική, απλά επιχειρώντας να καταπολεμήσει τη HESBOLLAH κατά τον ίδιο τρόπο που προαναφέρθηκε ότι επιχειρήθηκε στο παρελθόν. Δεδομένης της απουσίας του ενός τρίτου της δύναμης της οργάνωσης στη Συρία, προς υποστήριξη του Assad, θα είναι πιο εύκολη η καταπολέμησή της εκτός και αν αποφασιστεί η υποχώρηση των μαχητών της από τη Συρία! Αυτό θα οδηγούσε σε αποδυνάμωση του συριακού καθεστώτος αφού δε θα διέθετε τόσους μαχητές ώστε να ικανοποιήσει όλους τους σχεδιασμούς ολοκληρωτικής επικράτησης στη χώρα. Όπως προείπαμε οι αντιπαραθέσεις στη Μέση Ανατολή πάντα κατέληγαν στο εσωτερικό του Λιβάνου…


Το κρυφό μελλοντικό χαρτί: Ο ακτιβιστής κατάσκοπος


Η παραμονή του TAMMAM SALAM στην Προεδρεία της χώρας θα ήταν ιδεατή αν δεν απαιτούσε αλλαγή του Συντάγματος και του κονφεσσιονικού χαρακτήρα του. Δεδομένης της οικογενειοκρατίας και της πολιτικής αντίληψης στη χώρα οποιαδήποτε αλλαγή στο Σύνταγμα θα παρέδιδε τη χώρα στο μουσουλμανικό παράγοντα και τη HESBOLLAH. Είτε μέσω μίας – μικρής ή μεγάλης – εμφύλιας σύρραξης, είτε μέσω δημοκρατικών διαδικασιών η Δύση διαθέτει το κρυφό χαρτί με το οποίο θα αποκτήσει τον πλήρη έλεγχο μίας χώρας με γεωστρατηγική σημασία, στο νέο ενεργειακό πεδίο της Αν. Μεσογείου.


Ο CHIBLI MALLAT, είναι Μαρωνίτης με στενές οικογενειακές σχέσεις (από τον πατέρα του) με τη βασιλική οικογένεια της Ιορδανίας, την οικογένεια El Khoury (ο πρώτος πρόεδρος του Λιβάνου), την οικογένεια EDDE (μεγάλη μαρονίτικη πολιτική οικογένεια πε μεγάλη δράση επί γαλλικής αρμοστείας), και την οικογένεια JUMLAT (η μεγαλύτερη ίσως δρούζικη οικογένεια). Ως πολιτική φυσιογνωμία εμφανίζεται το 2005, όπου είχε χάσει με μικρή διαφορά από τον Émile Jamil Lahoud, που υποστηριζόταν από τον BASHAR AL-ASSAD.


Ο Δικηγόρος της Δύσης


Ο MALLAT έχει σπουδάσει νομική και συνέχισε στον δικηγορικό όμιλο του πατέρα του, ο οποίος είχε αναλάβει, επιτυχώς, υποθέσεις του Βατικανού και της μαρονίτικης Εκκλησίας Βυρηττού. Ο υιός MALLAT συνέχισε την παράδοση αναλαμβάνοντας μεγάλες διεθνείς νομικές υποθέσεις, όπως των θυμάτων της σφαγής στα παλαιστινιακά προσφυγικά στρατόπεδα SABRA και SHATILA, εναντίον του ARIEL SHARON στο ΕΔΑΔ, εναντίον του SADDAM HUSEIN για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, με την υποστήριξη του BILL CLINTON και του TONY BLAIR, εναντίον του MUAMMAR GHADDAFI, και εναντίον του σουδανού δικτάτορα ΟΜΑR BASHIR (σ.σ. στηρίζεται τόσο από Ρωσία όσο και από Κίνα και αποτελεί τον επόμενο στόχο των ΗΠΑ). Έχει συμβάλει στην εγκατάσταση του περιφερειακού γραφείου της Διεθνούς Αμνηστίας για τη Μ. Ανατολή, με έδρα στη Βυρηττό, ενώ το δικηγορικό του γραφείο ασκεί καθήκοντα νομικού συμβούλου του προαναφερόμενου γραφείου. Πελάτες του συγκεκριμένου δικηγορικού γραφείου είναι κυβερνήσεις, πρεσβείες, πολυεθνικές εταιρείες και πολιτικοί ηγέτες.


Ο Διδάκτορας της Δύσης


Ο MALLAT διδάσκει στα Πανεπιστήμια του Λονδίνου, της Καλιφόρνια, ήταν επίκουρος καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Λυών και της Βιρτζίνια, συνεργάτης καθηγητής στο πανεπιστήμιο YALE και μέλος της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου. Έχει τιμηθεί από το «Κέντρο JEAN MONET της Ευρωπαϊκής Ένωσης», ενώ έχει διδάξει, ως επίκουρος καθηγητής, και στα πανεπιστήμια του PRINCETON και του ΗΑRVARD. Είναι, επίσης, συγγραφέας 35 βιβλίων, και διδακτορικών άρθρων.


Ο Ήρωας της Δύσης


Σημειώνεται ότι υπήρξε υπέρμαχος σε θέματα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, από τα πρώτα χρόνια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσής του. Από το 1982 ήταν υπέρμαχος της ανατροπής του ιρακινού καθεστώτος, ιδρύοντας την «Διεθνή Επιτροπή για το Ελεύθερο Ιράκ» (“ICFI”), μαζί με τον Edward MORTIMER και AHMAD CHALABI (σ.σ. ο CHALABI ήταν ο πληροφοριοδότης των ΗΠΑ που έδωσε τις χαλκευμένες πληροφορίες περί κινητών κέντρων παραγωγής χημικών όπλων). Το “ICFI” συγκέντρωσε περίπου εκατό διεθνείς και ιρακινές προσωπικότητες, συμπεριλαμβανομένων και του αμερικανού Γερουσιαστή CLAIBORNE PELL, JOHN McCAINE και του βρετανού υπουργού David ΗΟWELL, καθώς και αράβων δημόσιων προσώπων, όπως του SAAD EDDIN IBRAHIM (αιγύπτιου ακτιβιστή κατά του MUBARAK).  Πολλοί από τα ιρακινά μέλη του ICFI έγιναν ηγέτες του Ιράκ, μετά την πτώση του SADDAM, όπως ο MOHAMMAD BAHR AL ULOUM (πρώτος πρόεδρος του Ιρακινού Κυβερνητικού Συμβουλίου), YALAL TALIBANI, και HOSHYAR ΖΕBARI (ΥΠΕΞ).


Υπό τις ευλογίες του PAUL WOLFOWICΖ υποστήριξε το εναλλακτικό «Συμβούλιο Ασφαλείας για την Ομαλή μετάβαση της εξουσίας στο Ιράκ» και στα τέλη του 2003 επισκέφθηκε το Ιράκ, ώστε να διασφαλίσει την επιτάχυνση της αναγνώρισης του Ιρακινού Κοινοβουλίου. Έχει συμμετάσχει σε διαμαρτυρίες στο Λίβανο, μετά τη δολοφονία του R. HARIRI, ενώ η εκστρατεία του για την εξεταστική επιτροπή, που ερευνούσε την υπόθεση, έχει εκληφθεί από τα τοπικά, περιφερειακά και διεθνή ΜΜΕ, ως η απαρχή για τον αραβική εκδημοκρατισμό. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί το γεγονός πως η μη εκλογή του στη θέση του προέδρου (σ.σ. την οποία προαναφέραμε πως έχασε από τον Lahoud) οφείλεται στις αμοιβαίες υποχωρήσεις των ηγετών της «14 Μαρτίου» (συνασπισμός των μουσουλμανικών κομμάτων) και των φιλοσύρων ομολόγων τους. 


Είναι πρόεδρος της ΜΚΟ «RIGHT TO NON-VIOLENCE» (http://www.righttononviolence.org), που ιδρύθηκε το 2009, με θέμα την υποστήριξη της ειρηνικής συνταγματικής αναμόρφωσης και της επίλυσης των προβλημάτων δια της δικαστικής οδού. Η εν λόγω ΜΚΟ έπαιξε ενεργό ρόλο στην «Αραβική Άνοιξη», την οποία ο ΜΑLLAT χαρακτηρίζει ως μεσανατολική ειρηνική επανάσταση, που περικλείει Ισραήλ και Ιράν. Ως ειδικός Συνταγματολόγος έχει συμβάλει στη συνταγματική Αναθεώρηση στην Αίγυπτο, μετά την απομάκρυνση του H. MUBARAK. 


Toν Φεβρουάριο του 2011, του ζητήθηκε από τις αντιμαχόμενες πλευρές του Μπαχρέιν και το STATE DEPARTMENT να βοηθήσει στις προσπάθειες για τη συνταγματική αναθεώρηση της χώρας. Παρά ταύτα δεν κατάφερε να ολοκληρώσει το εγχείρημα, λόγω της «Λευκής Επανάστασης» της 13ης/05/11. 


Ένας MALLAT για «πάσαν νόσον…»


Όσο και αν προξενεί εντύπωση αυτή η πολυάσχολη προσωπικότητα βρήκε χρόνο για να ασχοληθεί και με πιο κοντινά μας ζητήματα. Τα συγγράμματά του για το Ευρωπαϊκό και Διεθνές Δίκαιο έχουν επικεντρωθεί στη «διαμόρφωση της Ε.Ε. με ιδιαίτερη προσοχή στις Ελλείψεις του Θεσμικού Πλαισίου, που οδηγούν σε έλλειμμα δημοκρατίας στην Ε.Ε.», στα αδιέξοδα των μηχανισμών εξόδου για τις μη-συμμορφούμενες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωζώνης και στην άνοδο της Ευρω-μεσογειακής Ηπείρου». 


Εκ των ανωτέρω καταλαβαίνουμε ότι ο CHIBLI MALLATίσως αποτελεί το μεγαλύτερο χαρτί της Δύσης και της σουνιτικής Ανατολήςγια τη συνέχεια ενός Λιβάνου απομακρυσμένου από τη συριακή και ρωσική επιρροή. Η βούλησή του για εμπλοκή στα πολιτικά δρώμενα της χώρας είναι δεδομένη από το 2005. Ακόμα όμως και αν δεν βρεθεί στο προσκήνιο των πολιτικών εξελίξεων ο MALLATθα είναι ο ακτιβιστής που θα ορίζει το μέλλον του Λιβάνου και ίσως και της ευρύτερης περιοχής.

--- Πολυδεύκης ---
Ειδικός Συνεργάτης

geopolitics