26/2/17

Απόκριες: Μια αρχαία γιορτή γονιμότητας





«Τις μεγάλες αποκριές
που χορεύουν οι γριές
σαν τομάρια σαν προβιές
και μια γριά μονοδοντού
άντρα γύρευε η πορδού».


Γράφει η Γιώτα Χουλιάρα

Οι μέρες πέρασαν, ο κύκλος ακόμη ενός χρόνου έκλεισε, ο «Άγιος Βασίλης» και οι καλικάτζαροι μάζεψαν τα… μπογαλάκια τους και έφυγαν και οι ρυθμοί της καθημερινότητας έδωσαν την θέση τους στους στην χαριτωμένη ανεμελιά των χειμωνιάτικων εορτών. Όμως, καθώς το έτος είναι ένας αλληλένδετος κύκλος, ένας ορίζοντας γεγονότων τόσο τυχαίων όσο και «κατασκευασμένων» όταν μια γιορτή φτάνει στο τέλος της το κάνει μόνο και μόνο για να καλλιεργήσει την προσμονή της επόμενης. Στον «Περικλέους Επιτάφιο» του Θουκυδίδη αναφέρεται ότι στη Δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας «Μὲ συχνὲς θυσίες καὶ ἀγῶνες» οι πολίτες φρόντιζαν να μετριάζουν «τοὺς κόπους τῆς ἐργασίας καὶ νὰ ξεκουράζωμε τὸ πνεῦμα μας.» Οι γιορτές του τροχού του χρόνου είναι οι ασφαλιστικές δικλείδες τόσο του μόχθου της καθημερινότητας όσο και άγκιστρα που δένουν τον εφήμερο άνθρωπο με την αιωνιότητα. Καθώς η καθιέρωση αυτών των μικρών σημείων ανάπαυσης και διασκέδασης του συνόλου του σώματος μια κοινωνία περιέχει μέσα σύμβολα και αρχέτυπα που χάνονται στα βάθη του χρόνου, φθάνοντας ως εκεί που το ανθρώπινο ον πάτησε το χώμα της γης.



Οι γιορτές, δε, χωρίζονται στις δημόσιες και δηλώνουν εορταστικές περιόδους μέσα στο χρόνο στις οποίες συμμετέχει, σχεδόν το σύνολο μιας κοινωνίας και στις ατομικές, όπως για παράδειγμα τα γενέθλια του καθένα μας, ο εορτασμός της επετείου της γέννησης μας μέσα στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον μας.

Σε αυτό το άρθρο θα αναφερθούμε σε μια δημόσια και μέχρι πριν μερικά χρόνια δημοφιλή γιορτή, που οι ρίζες της διανύουν πολλά χωροχρονικά χιλιόμετρα στο παρελθόν, τις Απόκριες.

Αποκριές ονομάζονται οι τρεις τελευταίες εβδομάδες πριν τη Μεγάλη Σαρακοστή. Ταυτίζονται με την περίοδο του Τριωδίου, μια κινητή περίοδο στην Ορθόδοξη Χριστιανική παράδοση από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου μέχρι την Κυριακή της Τυροφάγου ή Τυρινής. Η λέξη Αποκριά προέρχεται από την λέξη ἀποκρέα / ἀπόκρεως (ἀπό + κρέως < κρέας) που σημαίνει αποχή από το κρέας . Ανάλογη είναι και η λατινική λέξη Καρναβάλι (Carneval, Carnevale, από τις λέξεις Carne=κρέας και Vale=περνάει).

Η πρώτη εβδομάδα των Αποκριών που τελειώνει την Κυριακή του Ασώτου, λέγεται και Προφωνή, επειδή παλιά προφωνούσαν, δηλαδή διαλαλούσαν ότι άρχιζαν οι Απόκριες. Η δεύτερη εβδομάδα λέγεται Κρεατινή ή της Κρεοφάγου, επειδή έτρωγαν κρέας και δεν νήστευαν ούτε την Τετάρτη ή την Παρασκευή. Η εβδομάδα αυτή γιορτάζεται με γλέντια και φαγοπότια χωρίς κανένα θρησκευτικό περιορισμό. Η Κυριακή της εβδομάδας αυτής, η Κυριακή της Απόκρεω -και συνεκδοχικά ολόκληρη η περίοδος από την είσοδο του Τριωδίου μέχρι την Καθαρά Δευτέρα- ονομάστηκε έτσι, επειδή συνηθίζεται οι Χριστιανοί να μην τρώνε κρέας, δηλαδή «να απέχουν από το κρέας». Η τρίτη εβδομάδα λέγεται Τυρινή ή της Τυροφάγου, επειδή έτρωγαν γαλακτοκομικά προϊόντα σαν μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ κρεοφαγίας και νηστείας, για να προετοιμαστούν σιγά - σιγά για τη νηστεία της Σαρακοστής.

Η περίοδος αυτή χρονικά συμπίπτει με τη γιορτή των Μεγάλων Διονυσίων της ελληνικής αρχαιότητας που ήταν αφιερωμένες στο μυθικό θεό Διόνυσο, θεό του κρασιού και του γλεντιού.Τα Μεγάλα ή εν άστει Διονύσια ήταν αθηναϊκή γιορτή προς τιμήν του Διονύσου του Ελευθερέα. Θεσμοθετήθηκαν από τον Πεισίστρατο.Ήταν μία πολυήμερη, ανοιξιάτικη γιορτή που διαρκούσε από τις 8 έως τις 13 του μηνός Ελαφηβολιώνος (Μάρτιος/Απρίλιος).

Σύμφωνα με άλλους μελετητές, οι εορτασμοί της Αποκριάς συμπίπτουν με την γιορτή «Λουπερκάλια» όπου οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν, χόρευαν, τραγουδούσαν πίνοντας κρασί και το κέφι έφτανε στο κατακόρυφο. Τα Λουπερκάλια ήταν μια από τις παλαιότερες ρωμαϊκές γιορτές που τελούνταν κάθε χρόνο προς τιμήν του Λούπερκους, πρώιμου θεού της γονιμότητας στη ρωμαϊκή μυθολογία. Τα Λουπερκάλια γιορτάζονταν σε πολλές πόλεις της Ιταλίας και της Γαλατίας. Αναφέρεται ότι επρόκειτο αρχικά για ποιμενική γιορτή προς τιμήν του Θεού Λούπερκους (πρώιμη θεότητα της ρωμαϊκής μυθολογίας.) Ο Λούπερκους ήταν ποιμενικός θεός προστάτης των βοσκών και των κοπαδιών από τα άγρια ζώα. Κάθε χρόνο στις 15 Φεβρουαρίου γίνονταν προς τιμήν του τα Λουπερκάλια (Lupercalia). Ο Λούπερκους συνδεόταν με την ανατροφή και τον θηλασμό του Ρωμύλου από τη λύκαινα, γι΄ αυτό και τα Λουπερκάλια ήταν εορτή που αποσκοπούσε στην προστασία της γονιμότητας των γυναικών.

Στην ελληνική μυθολογία αρχικά ο Λούπερκους ταυτίζεται με τον Πάνα. Ο Πάνας είναι αρχαία ελληνική, ιδεατή, ανθρωπόμορφη και δευτερεύουσα θεότητα, που ήταν συνυφασμένη με την «πανίδα» της Φύσης, (άνθρωποι και ζώα) σε μια αμφίδρομη σχέση προστασίας, αλλά και προσωποποίηση της γενετικής δύναμης της ζωής.






Συνδυάζοντας τον ανθρώπινο και ζωικό παράγοντα, ο Πάν απεικονιζόταν έχοντας κάτω άκρα ζώου, «Θεός τραγοπόδαρος», ως προστάτης των κτηνοτρόφων, κυνηγών αλλά και των αλιέων με μόνιμη διαμονή σε χώρους της φύσης (όρη, δάση, σπήλαια, κοιλάδες, ρεματιές κλπ). Η λατρεία του έλαβε μέγιστη ανάπτυξη παράλληλα με εκείνη του Δία και των άλλων Ολύμπιων Θεών σε όλον τον ελλαδικό χώρο και πέραν αυτού.

Ο Παν ήταν ο σύντροφος των Νυμφών και εραστής κάθε νέας ή νέου που πλησίαζε τον χώρο του, δηλαδή την Φύση. Προστάτης του πολλαπλασιασμού των αιγοπροβάτων δεν άργησε να θεωρείται και ο ίδιος επιβήτορας ακόμη και αυτών. Αγαπούσε τη φυσική υπαίθρια ζωή και περνούσε ώρες ατέλειωτες παίζοντας με τον ποιμενικό του αυλό, την σύριγγα. Λέγεται μάλιστα ότι η Σύριγγα ήταν και αυτή Νύμφη η οποία, προκειμένου να τον αποφύγει, μεταμορφώθηκε σε καλαμιά. Τότε ο Πάνας έκοψε απ΄ αυτή ανόμοια τεμάχια καλαμιού τα οποία και ένωσε σε σειρά και δημιούργησε τον αυλό του. Οι ερωτικές περιπέτειες που είχε με τις διάφορες Νύμφες είναι πολλές, σημαντικότερη των οποίων φέρεται εκείνη της αποπλάνησης της Σελήνης (ιδεατή ερμηνεία της Νέας Σελήνης).

Χαρακτηριστικός, επίσης, σχετικά με το πρόσωπό του, είναι και ο θρύλος ότι στη Μάχη του Μαραθώνα βοήθησε τους Έλληνες εναντίον των Περσών με δυνατές και τρομακτικές φωνές, επαναλαμβάνοντας ρυθμικά το όνομά του "παν - παν - παν", με συνέπεια οι Πέρσες, ακούγοντάς τον, να καταληφθούν από πανικό (λέξη που προέρχεται από το όνομα Παν).

Τα Λουπερκάλια πραγματοποιούνταν κάθε χρόνο στις 15 Φεβρουαρίου στο Λουπερκάλιο, τη σπηλιά στον Παλατίνο Λόφο που λέγεται ότι ανατράφηκαν τα αδέρφια Ρωμύλος και Ρέμος. Στο ιερό θυσιάζονταν κριάρια και κατσίκια. Ένας από τους ιερείς βύθιζε ένα σπαθί στο αίμα των θυσιασμένων ζώων και το ακουμπούσε στο κεφάλι δυο ευγενών νέων, οι οποίοι μετά ξεσπούσαν σε γέλια, συμβολίζοντας έτσι τον εξαγνισμό των βοσκών.






Μετά τη θυσία, οργανωνόταν συνεστίαση όπου έρρεε άφθονος οίνος. Έπειτα, έπαιρναν τα δέρματα των ζώων που είχαν θυσιαστεί, τα φορούσαν ως ενδύματα που κάλυπταν το μισό τους σώμα και έτρεχαν ημίγυμνοι στην πόλη κρατώντας λουριά από το δέρμα των θυσιασμένων ζώων και χτυπούσαν στα χέρια όσους κατοίκους συναντούσαν, ιδίως γυναίκες, καθώς πίστευαν ότι ευνοούνταν στη γονιμότητα και στην ευτοκία.

Κύριοι άξονες της γιορτής, λοιπόν, ήταν η γονιμότητα και ο εξαγνισμός, februare στα λατινικά, εξ ου και το όνομα του μήνα κατά τον οποίο γινόταν η γιορτή (Φεβρουάριος).

Τα Λουπερκάλια έχασαν τον αρχικό ποιμενικό θρησκευτικό τους χαρακτήρα, όταν οι Ρωμαίοι δεν αποτελούσαν πλέον μια φυλή βοσκών, ωστόσο η γιορτή συνεχίστηκε εις ανάμνησιν των ιδρυτών της πόλης και αποτελούσε καθαρά λαϊκή διασκέδαση που ικανοποιούσε και τα δεισιδαιμονικά ένστικτα των πιστών της. Ο ίδιος ο ύπατος Μάρκος Αντώνιος ήταν ένας από τους Λούπερκους και τριγύριζε ημίγυμνος στην πόλη με ένα στεφάνι στα μαλλιά, απευθυνόμενος στους πολίτες στη Ρωμαϊκή Αγορά. Για κάποιο χρονικό διάστημα η γιορτή ξεχάστηκε, μέχρι την επαναφορά της από τον Αύγουστο, ο οποίος όμως, λόγω ακροτήτων που είχαν συμβεί στο παρελθόν κατά τη γιορτή, απαγόρευσε την συμμετοχή των εφήβων σε αυτήν και διέταξε τη συνοδεία της πομπής των Λουπέρκων από σώμα ιππέων.

Με το πέρασμα του χρόνου και καθώς η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ασπάστηκε τον Χριστιανισμό, οι ευγενείς και οι ανώτεροι αξιωματούχοι έπαψαν να συμμετέχουν στους εορτασμούς, θεωρώντας πως ήταν μια γιορτή για τον όχλο. 'Ηταν τον 5ο αιώνα όταν ο Πάπας Γελάσιος Α' θέλησε να καταργήσει τους εορτασμούς και να τους αντικαταστήσει από την «Γιορτή του Καθαρισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου» (στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι ο εορτασμός της Υπαπαντής στις 2 Φεβρουαρίου) . Άλλοι αναλυτές πιστεύουν ότι η εκκλησία προσπάθησε να εξαλείψει τον εορτασμό των Λουπερκαλίων με αυτόν του Αγίου Βαλεντίνου (Saint Valentine's day ) στις 14 Φεβρουαρίου. Οι εορτασμοί όμως συνεχίστηκαν, σε κάποιες περιπτώσεις αναλλοίωτοι στο πέρασμα του χρόνου και στην σημερινή εποχή.Τα έθιμα από τις Διονυσιακές γιορτές μέχρι τα Λουπερκάλια εορτάζονται και στις μέρες μας με μασκαρέματα, χορούς, μεγάλες φωτιές και αναπαραστάσεις φαλλού που συμβολίζουν την αναπαραγωγή και την ευτεκνία (χαρακτηριστικό είναι το Μπουράνι στον Τύρναβο)

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία πιστεύεται ότι οι κραιπάλες της Αποκριάς εξαγνίζονται με τα Συμόγιορτα, ένα τριήμερο αφιερωμένο σε τρεις αγίους: τον Αϊ-Τρύφωνα την 1η, την Υπαπαντή στις 2 και του Αϊ-Συμιού (Αγίου Συμεών) στις 3 του μήνα. Διονυσιακού χαρακτήρα, αρχαιοελληνικής προέλευσης, με παγανιστικές επιρροές, τις περισσότερες φορές έντονα σκωπτικά και με σατυρική διάθεση, τα αποκριάτικα έθιμα ανά την Ελλάδα, συνδέονται άλλοτε με την ιστορία και τους θρύλους της περιοχής και άλλοτε πάλι αποτελούν απλώς μια αφορμή διαφυγής από την καθημερινότητα.
Όποια και αν είναι η αλήθεια,καιρός για ξεφάντωμα!

Καλές Απόκριες!

----------------------------------------------------------------------------------------------
*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 15 της περιοδικής έκδοσης γνώσης Nimbus των εκδόσεων Άλλωστε και Locus -7




==========================================
 Ιδιοκτησία πνευματικών δικαιωμάτων του Geopolitics & Daily News - © 2017.

 Το περιεχόμενο του site αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Geopolitics & Daily News. Οποιαδήποτε πληροφορία (κείμενο, εικόνες, γραφικά) περιέχεται στο site μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο για προσωπική, μη εμπορική χρήση. Είναι παράνομη η αντιγραφή, αναπαραγωγή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, μέρους ή του συνόλου των περιεχομένων του site χωρίς προηγούμενη έγγραφη συγκατάθεση ή αναφορά της σελίδας